Tuesday 21 November 2017

HILMIJ Û FOTOSENTEZ

This post is also available in: English, German, Albanian, Arabic, Bosnian, Turkish

“Û dema dest nefes anînê kir ji sibehê re”

81- Sureya Tekwîrê 18

Pêvajoya nefes anîn û birinê, yanî hilmij, bi şiklê xwe yê herî hêsan re mîna oksîjen standin û karbondîoksîn dana candarekî dikare were pênas kirin. Belê, gelo çi têkiliya nefes anînê bi sibêhê re heye? Mima ev her du têgîn di ayetê de hatine cem hev? Sibehî ji şevê cuda tiştek dibe? Hewe ev pirs di dewrê fotosenteza nebatan nahata zanîn bipirsiyana dê pirsên ve manîna bêbersiv. Nebat ava ji axê distînin, bi karbondîoksîta ji hewayê distînin re tevîhev dikin, bi vê re vediguherênin karbonhidratên manendê nîşasta û şekir û ev dibe oksîjen. Ev zewadên enerjiya wan bilind ku di pêvajoya jê re dibêjin fotosentez de pêk tên di vehûnan de kom dibin, oksîjenê tavêjin devre. Xulase fotosentez, bûyerek ya metabolîzmayê ye û çepê hilmijê pêk tê. Di hilmijê de karbonhîdrat bi oksîjenê re tevîhev dibin, av û karbondîoksîn parçe dibin. Dêmek ku mehsûlên dawî yên vebizavên hilmijê, hêmanên ewil yên fotosentezêne. Lê ev bûyer tenê û tenê roj pêk tê. Fotosentez girêdayê enerjiya tîrêjê ye û di tariyê de pêk nawê. Yanî, ayetê jî îfade kiriye, dema wextê “sibeh”î tîrêj dirdikevin holê, şerta “nefes anînê” oksîjen, ji aliyê nebatan ve derdikeve ji devre. Bi vî awayî pêwendiya di navbera “nefes anîn” û “sibeh”ê de, ku ayetê jî îfade kiriye, derdikeve holê.

FOTOSENTEZ TUNEBÛYA DÊ ÇI BIBÛYA?

Ji bo jiyana candaran enerjî pêwist e. Ev enerjiya lemlatê laşê me û dilê me û vebizavên kîmyavî yê di laşê me de pêk tîne, ji xurikên ajalî û nebatî tê standin. Digel kaniya ewil ya di van xurikan de tav e. Noqteya li Dinyayê em lê şevan tîrêjên tavê nastîne. “Wextê sibehî” demê dest pê kirina standina van tîrêja ye. Nebata tîrêjên Tavê dikeve li ser, bi fotosentezê re vê enerjiya tîrêjê vediguherîne enerjiya kîmyevî.

Nûbûna û mezinbûna vehûnên nebatê girêdayê vê enerjiyê ye. Nebat ji vê enerjiyê sûd digire û mezinbûna xwe dewam dike, hinek ji vê enerjiyê jî mîna enerjiya kîmyevî di şanikan de depo dike. Dema mirovek anjî ajalek vê nebatê dixwe, enerjiya di nava nebatê de hatî depokirin jî distîne. Bi vî awayî xurikên kîmyevî yên di laşê xwe de jî dewam dike û vê enerjiyê di vehûnên xwe de xef dike. Ji lew re ev enerjiya em ji xwarinên ajalî an jî nebatî distînin, navçîniya nebatên merheleyên ewil yên zincîra zewadê û bi riya fotosentezê re ji Tavê tê.

Kurtasî, rastîjî wextê sibehî yê tîrêjên Tavê tê standin, navê wê fotosentez, bûyerek ya hilmijê çepê ya ma dest pê dike. Di vê pevajoyê de karbondîoksît tê xeritandin, oksîjen tê hilberandin. Gava oksîjena di hewayê de dewlemend dibe ev pêvajo çênebûya, ji ber hilmija candaran oksîjena di otmosferê de dê ji zuve bitaha xeritandin. Yanî bi saya vê pevajoya sibehî dest pê dike re nefes anîna me mimkun dibe. Dewrê Qur’an hatî darxistin agahiya mirovan ne ji fotosentezê, ne ji veguherîna oksîjen û karbondîoksîtê, ne jî ji saya tîrêjên Tavê çêbûna vê bûyerê hebû. Digel Qur’an, bi asta zanîna mirvên li dewra hatî darxistin re neyê zanîn jî pêwendiya avakirina di navbera “wextê” sibehî û “nefes anîn” de, cardin têkûziya Qur’anê dide nîşan û mirovan ji xwe re heyran dihêle.

Ji bo hemû pêvajoyên bîyokîmyasal ên bingeha jiyanê enerjî pêwîst e. Bingeha vê enerjiyê jî şewata zewadên di şanikan de hatî depokirin, yanî parçebûna bi oksîjenê re tevîhevbûnê ye. Li rex vê parçe bûnê enerjiya kîmyevî ya di nava van molekûlê zewadê de serbest dimînin û derdikeve holê. Ev bûyer mîna ezingek dişevite re germî û tîrêjê belav dike vebizavek enerjî didê ye. Dêmek ku nefes anîn- birinê tenê ne wek danûstandina oksîjen-karbondîoksîtê, divê em binyada enerjiya nebatan û ajalan wek pêvajoyek têkilhev bifikirin.

Ger Xuda gelek şertên ji bo pêk hatina fotosentezê pêwîst neafirandana, mînak krolofîla di nava nebatan de ji bo pêk hatina fotosentezê pêwîst neafiranda, hebûna me jî çênabûya. Mîna gelek bûyerên di kaînatê de fotosentez jî, ji bo hilmijê veguherîna oksîjen û karbondîoksîtê jî parçêyên pergalek têkûz û mezin in. Di der heqê fotosentezê de xwedî agahdar bûna mirovahiyê tiştek nû ye. Di vê mijarê de zanyaran lêkolîn zêde tîr çêkirin. Taybetî xebatên ekîba di bin serokatiya kîmyagerê ABDyî Melvîn Calvîn de hatîn çêkirin girîng in. Ji xwe vê ekîbê di sala 1961î de xelata Nobelê ya kîmyayê stand.

Fotosenteza wextê sibehî dest pê dike, nefes anîna me û hebûna oksîjenê mimkun dike em wisa dikarin îfade bikin:

Enerjiya tîrêjê (ji Tavê)+Karbondîoksît (ji hewayê)+Av+Enerjiya kîmyevî+Oksîjen

Digel wek formula kîmyevî em dikarin wisa xulase bikin:

Tîrêj + 6CO2 + 6H2O = C6H12O6 (Glîkoz) + 6O2

 

Leave a Comment